Kişiliğimiz doğuştan mı geliyor, yoksa hayatın içinde mi şekilleniyor? Bu soru, yüzyıllardır hem bilim insanlarının hem de filozofların peşinden koştuğu en eski tartışmalardan biri. Bugün elimizdeki bilimsel veriler ise bu soruya net bir “ya o ya bu” cevabı vermiyor; aksine, insanın düşündüğümüzden çok daha karmaşık bir denklem olduğunu söylüyor.
Genetik sandığımız kadar güçlü değil
2009 yılında İtalya’nın Trieste kentinde görülen bir davada, bir sanığın cezası “savaşçı gen” olarak bilinen MAOA varyantına sahip olduğu gerekçesiyle indirildi. O dönem bu genin saldırgan davranışlarla güçlü bir bağı olduğu düşünülüyordu.
Aradan geçen yıllar, bu tür basit genetik açıklamaların büyük ölçüde yanlış olduğunu ortaya koydu. Günümüzde bilim insanları, kişiliğin birkaç güçlü genle değil, binlerce genin çok küçük etkilerinin birleşimiyle oluştuğunu söylüyor. Yani kişilik, tek bir genin yazdığı bir kader değil; parçalı, dağınık ve karmaşık bir yapı.
İkizler üzerine yapılan geniş kapsamlı araştırmalar, kişilik farklılıklarının yaklaşık %40–50’sinin genetik olabileceğini gösteriyor. Fakat modern genetik analizler bu oranı daha da aşağı çekerek %9–18 aralığına indiriyor. Bu fark, bilim dünyasında “kayıp kalıtım” problemi olarak tartışılıyor.
Aynı DNA, farklı hayatlar
Tek yumurta ikizleri üzerine yapılan çalışmalar, genetiğin etkisini görmek açısından önemli. Aynı DNA’ya sahip olmalarına rağmen, bu bireylerin kişilikleri hiçbir zaman tamamen aynı olmuyor.
1979’da psikolog Thomas Bouchard’ın incelediği ve çocuklukta ayrılmış olan “Jim ikizleri”, hayatlarındaki şaşırtıcı benzerliklerle dikkat çekmişti: aynı isimde eşler, benzer çocuk isimleri, hatta aynı isimde köpekler…
Yine de bu tür örnekler, genetiğin mutlak belirleyici olduğunu göstermiyor çünkü benzerlikler kadar farklar da var ve bu farklar, işin içine çevreyi sokuyor.
Çevre de tek başına yeterli değil
İlk bakışta, genetik zayıflıyorsa geriye çevre kalıyor gibi görünebilir. Aile, eğitim, arkadaşlar, travmalar… Hepsi kişiliği şekillendiriyor olmalı.
Araştırmalar burada da sürpriz bir sonuç veriyor: büyük yaşam olaylarının etkisi düşündüğümüz kadar güçlü değil.
Piyangoyu kazanmak, ciddi bir kaza geçirmek ya da büyük bir kayıp yaşamak… Bunlar hayatı değiştiriyor ama kişiliği kökten dönüştürmüyor. Aynı şekilde evlilik ya da çocuk sahibi olmak da kişilik üzerinde yalnızca küçük oynamalar yaratıyor.
Bilim insanlarının en çok şaşırdığı bulgulardan biri şu:
Çocukluk travmaları kişilik üzerinde iz bırakabiliyor, ancak yetişkinlikte yaşanan büyük travmaların etkisi çok daha sınırlı.
Anne karnı bile etkili olabilir
Kişiliğin şekillenmeye başladığı en erken dönem, düşündüğümüzden de erken olabilir: anne karnı.
Yeni araştırmalar, hamilelik sırasında annenin yaşadığı stresin, bebeğin doğduktan sonraki mizacını etkileyebileceğini gösteriyor. Örneğin stres seviyesi dalgalı olan annelerin bebeklerinde daha fazla korku ve huzursuzluk gözlemlenebiliyor.
Bu durumun, DNA’nın kendisinden çok, genlerin nasıl “çalıştığını” belirleyen epigenetik mekanizmalarla ilgili olduğu düşünülüyor.
Asıl cevap: karmaşıklık
Bugün bilim dünyasının vardığı en net sonuç şu:
Kişilik ne sadece genetik ne de sadece çevreyle açıklanabilir.
İkisi de var ama tek başına yeterli değil.
Kişiliğimiz:
- Çok sayıda genin küçük etkilerinden oluşuyor (poligenik)
- Sayısız küçük yaşam deneyiminin birleşimiyle şekilleniyor (çoklu çevresel)
- En önemlisi, bu iki alan sürekli birbirini etkiliyor
Bir başka deyişle, genlerimiz bir potansiyel sunuyor; hayat ise o potansiyelin nasıl ortaya çıkacağını belirliyor.
Belki de en çarpıcı çıkarım şu:
İnsan sabit bir varlık değil.
Ne genlerimiz bizi tamamen belirliyor, ne de yaşadıklarımız bizi tek bir yöne mahkûm ediyor.
Kişilik, hayat boyu küçük küçük değişen, esneyen ve yeniden şekillenen bir yapı ve bu, aslında en özgürleştirici gerçek olabilir.