Yüksek bütçeler ve düşen kârlılık, ABD’li yapımcıların gösterilerini Atlantik ötesine taşımasıyla sonuçlanan yeni bir dış kaynak kullanım biçimine yol açtı.
Amerikan sanatçıların Amerikan hikayelerini anlatması açısından, Amerikan yapımları hâlâ bir hayal ve hedef olmaya devam ediyor. Ancak Amerika Birleşik Devletleri’nde gösteri geliştirme ve yürütme maliyetleri fırladı; on yıl önce nadir görülen 20 milyon dolarlık Broadway bütçeleri artık yaygın. Ve kârlılık oranları düştü; pandemi sonrasında açılan 48 yeni müzikalden sadece dördü şu ana kadar kar elde etti.
Sonuç olarak, yatırımcılar giderek daha tedirgin hale geldi ve bu da yapımcıların ve sanatçıların yeni çalışmalarını geliştirmelerine ve New York’ta daha yüksek riskli yapımları sahnelemeden önce kulaktan kulağa yayılmalarına olanak tanıyan bir dış kaynak kullanım dalgasına yol açtı.
İngiliz yapımcı Matthew Byam Shaw, “Londra, daha iyi fiyat-performans arayan Amerikalı yapımcılarla çok meşgul” dedi. İngiliz Tiyatro Birliği Başkanı Kathy Bourne ise, “Kesin bir değişim gördüğümüzden şüphe yok” diye konuştu. Bourne, “İngiltere’de prodüksiyon yapmanın çok daha ucuz olduğu açık,” diye ekledi, “öyleyse neden olmasın?”
Bu durum sadece müzikallerle sınırlı değil. 1952 yapımı Western filminden uyarlanan ve başlangıçta Broadway’de sahnelenmesi planlanan yeni bir oyun olan “High Noon”, bunun yerine West End’de sahnelendi ve Amerikalı bir yıldız olan Billy Crudup ile İngiliz izleyicilere oldukça Amerikan bir hikâye anlattı.
“Broadway herkesin hayali, ama Broadway pahalı,” diyor “High Noon”un baş yapımcısı Paula Wagner. “Bunu West End’de yapmak yarı yarıya, hatta yarıdan bile daha az maliyetli.”
Amerikan kâr amacı gütmeyen bir tiyatroda yeni bir müzikal başlatmak, ilgili ticari yapımcıya genellikle 2 milyon dolar veya daha fazla maliyete mal oluyor. “Beautiful Little Fool”un baş yapımcısı Mark Cortale, Londra’daki Southwark Playhouse’u seçmeden önce böyle bir hamleyi düşündüğünü, ancak bütçenin 500 bin dolar olduğunu söyledi.
Tiyatro yapımcıları için İngiltere’de çalışmanın Amerika Birleşik Devletleri’ne göre neden çok daha ekonomik olduğu sorusu akla geliyor. Amerikalı yapımcılar, İngiltere’de işlerinin her yönünün daha ucuz hale geldiğini söylüyorlar: oyuncu ve ekip ücretleri, tiyatro sahiplerine ödenen kira, satıcı ve tedarikçilere yapılan ödemeler. Londra’nın West End bölgesinde bir oyuncunun haftalık asgari ücreti şu anda yaklaşık bin 219 dolar; Broadway’de ise 2 bin 717 dolar.
Londra’daki işgücü piyasası New York’takine kıyasla çok daha az karmaşık: West End tiyatroları ve yapımcıları adına pazarlık yapan Londra Tiyatro Derneği üç sendikayla görüşürken, Broadway Birliği New York’ta 13 sendikayla görüşüyor. Ayrıca, yapımcılar, İngiltere’deki tiyatro sendikalarının çalışma kurallarının daha az katı olduğunu ve bunun da daha fazla maliyet tasarrufu sağladığını söylüyor.
Hükümet desteği de önemli bir faktör. Amerika Birleşik Devletleri’nin aksine, Britanya’da 2014’ten beri, çoğu yapımın nitelikli maliyetlerinin yüzde 40’ını vergi indirimi olarak geri veren ulusal bir Tiyatro Vergi İndirimi programı bulunuyor. New York eyaleti, New York şehrindeki gösteriler için pandemi sonrası bir vergi indirimi uygulamıştı, ancak bu program daha az cömertti -nitelikli harcamaların yüzde 25’ini kapsıyordu ve bir üst sınırı vardı- ve geçen yılın sonlarında fonu tükendi. Tekrar fonlansa bile, ABD’nin başka yerlerinde sahnelenen birçok yapımı kapsam dışı bırakıyor.
“Broadway’de tamamen iflaslar yaşanıyor, ancak Londra’da bu çok nadir çünkü hükümet size maliyetlerinizin yüzde 40’ını geri veriyor,” diyor çoğunlukla İngiltere’deki gösterilere yatırım yapan Amerikalı yapımcı Eric Kuhn. “Yapımcılar daha büyük riskler alabiliyor ve daha büyük adımlar atabiliyor.”
Londra, tıpkı New York gibi, çok sayıda iyi eğitimli ve yetenekli tiyatro sanatçısına sahip; bu nedenle yapımcılar kaliteli prodüksiyonlar sahneye koymakta sorun yaşamadıklarını söylüyorlar. Ayrıca izleyici açısından da avantajlar var: Birçok yapımcı, Londra’da daha güçlü bir tiyatro kültürü olduğuna inanıyor; bunun nedeni kısmen biletlerin daha uygun fiyatlı olması ve bu durumun, alışılmadık başlıklara sahip yeni gösterilere izleyici çekmeyi kolaylaştırıyor.
Londra tiyatro sahnesi, özellikle pandemi sonrası dönemde, büyük bir gelişme gösterdi. Londra Tiyatro Derneği’ne bağlı 47 tiyatro, 2024 yılında 17,1 milyon izleyici çekti ve bu rakam, aynı yıl Broadway’deki 41 tiyatroda gösteri izleyen 13,4 milyon izleyiciyi geride bıraktı. Londra Tiyatro Derneği’nin iki baş yöneticisinden biri olan Claire Walker, “Pandemiden daha kolay toparlandığımızdan şüphe yok” dedi.
Sorunu en iyi özetleyen ise Amerikalı yapımcısı Larry Lelli oldu, “Londra’da beş haftalık bir prodüksiyon için harcadığımız para, New York’ta bir veya iki günlük bir sunum için harcamamız gereken parayla neredeyse aynıydı.”
Umay Uçaner Gözüsarı