Avrupa’nın dikkati Başkan Trump’ın Grönland’ı ele geçirmek için yürüttüğü azami baskı kampanyasına odaklanmışken, İngiltere’ye çok daha yakın, ücra ve rüzgârların savurduğu bir Danimarka bölgesi bağımsızlık için hazırlıklarını sürdürüyor.
55 bin nüfusu, 70 bin koyunu ve oldukça yağış alan Faroe Adaları, kendi başına bir ülke olma yolunda sessizce kararlı bir adım attı. Bölge parlamentosu olan Logting’deki altı partiden beşi, Faroe Adaları’nı egemen bir devlet haline getirmek için “ulusal bir uzlaşma”da güçlerini birleştirdi; ancak bu uzlaşma, Danimarka ile birlik içinde kalmayı da içeriyor. Şimdi ise Grönland sorunu nedeniyle geciken ancak rayından çıkmayan Kopenhag ile müzakerelere hazırlanıyorlar.
Danimarka parlamentosunda Faroe Adaları’nı temsil eden Sosyal Demokrat Parti Milletvekili Sjurdur Skaale, görüşmelerin yalnızca Danimarka devletinin karşı karşıya olduğu kriz ve bu ay yapılacak Danimarka ve Faroe parlamentolarındaki eş zamanlı seçimler nedeniyle geçici olarak askıya alındığını söyledi.
“Danimarka, Trump’ın Grönland’ı ele geçirmek istemesiyle çok, çok, çok zor bir durumdaydı,” dedi. “Ateşe benzin dökemeyiz. Bu duyarsızlık olurdu.”
Ortaya çıkacak anlaşmanın şekli, Danimarka Krallığı’nın anayasal inceliklerinin çok ötesine uzanan sonuçlar doğurabilir.
Shetland Adaları’nın yaklaşık 320 km kuzeybatısında ve herhangi bir İskandinav ülkesinden çok Britanya’ya daha yakın olan Faroe Adaları, Rus donanmasının Kuzey Atlantik’e açılan stratejik geçidi olan Grönland-İzlanda-Birleşik Krallık geçidinin merkezinde yer alıyor.
Rusya’nın denizaltı faaliyetlerini artırmasıyla birlikte, bölgedeki NATO orduları son birkaç yıldır bu sulardaki devriye faaliyetlerini önemli ölçüde yoğunlaştırdı. Büyük ölçüde özerk olan ve anakara Danimarka’nın aksine Avrupa Birliği’ne üye olmayan Faroe Adaları’nın Rusya ile temkinli ve ikircikli bir ilişkisi var. Bölge, Ukrayna’nın topyekün işgalinden bu yana Moskova ile karşılıklı balıkçılık anlaşmalarını yenilemeye devam etti, ancak Kremlin’in casusluk için kullandığı şüpheleri nedeniyle diğer Rus gemilerinin limanlarına erişimini kısıtladı.
Endişenin tek kaynağı Rusya değil. Trump’ın Grönland’a yönelik tiyatrovari tavırları, genellikle sakin olan ada zincirindeki bazı insanları tedirgin etti.
Volkanik kökenli kayalık adalar, 10. yüzyılın sonlarına doğru Vikingler tarafından yerleşime açılmış ve birçok sakin, soylarının İskandinav kolonistlerine kadar uzandığını söylüyor. Yılda ortalama 250 gün yağmur yağıyor ve rüzgarlar o kadar şiddetli esiyor ki, birçok ev sahibi sert hava koşullarından korunmak için çatıya bir kat çim ekiyor.
İkinci Dünya Savaşı sırasında, Danimarka’nın düşüşünden sonra Nazi işgalini önlemek için İngiltere adaları işgal etti. Savaşın sonunda, Faroe Adaları halkı Danimarka krallığından ayrılma konusunda bir referandum düzenledi ve az bir farkla ayrılma lehine oy kullandı. Ancak Kopenhag sonucu yasadışı ilan etti ve Logting’i feshetti.
Bir uzlaşma sonucunda Faroe Adaları’na çoğu alanda özerklik verildi, ancak para, polis, yargı, güvenlik ve dış politikaları Danimarka tarafından kontrol ediliyor. Bu durum hakkındaki kamuoyu görüşleri karışık. Yakın zamanda yapılan bir ankete göre, Faroe halkının yüzde 42’si Danimarka’nın himayesi altında daha fazla özerklik isterken, yüzde 20’si tam bağımsızlık istiyor. Yüzde 34’ü ise mevcut durumdan aşağı yukarı memnun.
Faroe Adaları’nın Grönland bağımsızlık hareketinden iki belirgin farkı var. Birincisi, Faroe Adaları halkı Grönlandlılara kıyasla Danimarka’dan gelen yardımlara çok daha az bağımlı. Danimarka Uluslararası Çalışmalar Enstitüsü’nde adalar konusunda uzman olan Petra Mathilde Jors, bölgenin ekonomik olarak neredeyse tamamen kendi kendine yeterli hale geldiğini söyledi. “Grönland’a kıyasla daha becerikliler,” dedi. “Kültürel olarak olduğu kadar ekonomi ve sosyo-ekonomik açıdan da İskandinav ülkeleriyle daha yakın bağları var. İyi eğitimli insanlar oldukları için Faroe Adaları halkını merkezi yönetimlerine alabiliyorlar.”
Diğer bir fark ise, Danimarka yönetiminin tarihsel olarak Faroe Adaları’na Grönland’a kıyasla çok daha yumuşak bir şekilde müdahale etmesi ve bu nedenle görüşmelerin aynı düzeyde sömürgecilik sonrası husumetle karmaşıklaşmaması.
İronik bir şekilde, Faroe Adaları halkının aklındaki model, Amerikalıların Grönlandlıları kendi yörüngelerine çekmek için denediği kavramla aynı: Serbest Birlik Anlaşması veya COFA olarak bilinen bir düzenleme. Amerika Birleşik Devletleri, Güney Pasifik’teki üç küçük ada ülkesiyle anlaşmalar yaparak, Washington’a askeri tavizler karşılığında onlara tercihli ekonomik ve vize muamelesi sağlamıştı.
Daha yakın bir örnek olarak, İzlanda 1944’te tam bağımsızlığına geçmeden önce Danimarka ile bir anlaşma yapmıştı. İzlanda’ya tam egemenlik tanınmış, ancak Danimarka krallığıyla birlik içinde kalmıştı.
Faroe Adaları Cumhuriyetçi Partisi’nden bağımsızlık yanlısı siyasetçi Hogni Hoydal şunları söyledi: “Bu, Faroe Adaları’nın tüm sorumluluğunu üstleneceğimiz, kâğıt üzerinde egemen olacağımız, ancak iki bağımsız ulus olarak Danimarka ile bazı ortak işbirliği alanlarımızın da olacağı bir modeldir.”
Bu, Faroe Adaları’nın kendi dış politikasını izlemesine ve Birleşmiş Milletler, Uluslararası Olimpiyat Komitesi ve İzlanda, Norveç, İsviçre ve Lihtenştayn’dan oluşan AB’ye yakın bir ticaret bloğu olan Avrupa Serbest Ticaret Birliği gibi çok taraflı kuruluşlara katılmasına olanak tanıyabilir.
Ancak bazı Faroe Adaları sakinleri için Grönland üzerindeki gerilim, büyük güçlerin küçük bir ülkeyi ne kadar kolay ezebileceğinin ve en iyi savunmanın sayıca üstünlük olduğunun rahatsız edici derecede canlı bir örneği oldu.
Eğer 26 Mart’taki Faroe seçimlerinde birlik yanlısı partiler önemli ölçüde ilerleme kaydederse, bağımsızlığa yönelik siyasi ivmenin dağılması mümkün olabilir.
Bir sonraki Danimarka hükümeti de selefine kıyasla Faroe Adaları’na karşı daha az uzlaşmacı bir tutum sergileyebilir; zira büyük güçler arasındaki tehdit ve rekabetin arttığı bir dönemin, krallıkta bir kopma için en kötü zaman olduğunu düşünebilir.
Umay Uçaner Gözüsarı