İran’ın yaklaşık kırk yıla yakın süredir en güçlü siyasi ve dini figürü olan Ali Hamaney, ABD ve İsrail’in ortak hava saldırılarında öldürüldü. İran devlet medyası, saldırının ardından sabah saatlerinde “Lider şehadete ulaştı” ifadeleriyle haberi doğruladı.
Bu gelişme yalnızca İran için değil, tüm Orta Doğu dengeleri için sarsıcı bir kırılma anlamına geliyor.
Hedef alınan liderlik
28 Şubat’ta başlatılan son saldırıların doğrudan Hamaney’i ve rejimin üst düzey isimlerini hedef aldığı bildirildi. Tahran’daki liderlik yerleşkesinin ağır hasar aldığı, uydu görüntülerinde siyah dumanların yükseldiği görüldü. İran medyasına göre Hamaney, saldırı sırasında görev başındaydı.
ABD Başkanı Donald Trump, operasyonu “Amerikan halkını korumaya yönelik büyük ve devam eden bir askeri harekât” olarak tanımladı. İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu ise daha önce İran’ın nükleer kapasitesini “tamamen bitirme” sözü vermişti.
Direniş ekseninden yalnızlaşmaya
1989’da Ruhullah Humeyni’nin ölümünün ardından göreve gelen Hamaney, İran’ı “direniş ekseni” adı verilen bölgesel ağ üzerinden konumlandırdı. Lübnan’daki Hizbullah, Gazze’deki Hamas, Yemen’deki Husiler ve Irak-Suriye hattındaki Şii milis yapılar, bu stratejinin temel ayaklarıydı.
Ancak 7 Ekim 2023 sonrası başlayan zincirleme çatışmalar, İran’ın bu bölgesel nüfuz alanını ciddi biçimde zayıflattı. İsrail’in Gazze ve Lübnan’daki operasyonları, ardından Suriye sahasında yaşanan gelişmeler ve 2025’te İran’a doğrudan yapılan saldırılar, Tahran’ın caydırıcılığını aşındırdı.
İran, hem nükleer tesislerinde ağır hasar aldı hem de vekil güçlerinin önemli bölümünü kaybetti. Ekonomik kriz derinleşti, genç nüfusun umudu azaldı ve protestolar ülke geneline yayıldı.
Nükleer dosya ve kırılma noktası
Hamaney’in en tartışmalı mirası, İran’ın nükleer programı oldu. 2015’te imzalanan Joint Comprehensive Plan of Action(JCPOA) ile yaptırımların hafiflemesi hedeflenmişti. Ancak ABD’nin anlaşmadan çekilmesi sonrası süreç yeniden sertleşti.
Son aylarda Umman arabuluculuğunda yürütülen dolaylı görüşmeler umut yaratmıştı. İran, uranyum zenginleştirmeden vazgeçmeyeceğini söylüyor; ABD ise askeri baskıyı artırıyordu. Tam da “anlaşma yakın” sinyalleri verilirken saldırı geldi.
Bu zamanlama, diplomasinin yerini yeniden sert güce bıraktığını gösteriyor.
İçeride bastırılan itiraz
Hamaney dönemi, yalnızca dış politika üzerinden okunamaz. 2009’daki seçim protestoları, Mahsa Amini’nin ölümü sonrası kadın öncülüğünde başlayan gösteriler ve son ekonomik kriz dalgası, rejimin içeride nasıl bir baskı aygıtı kurduğunu gösterdi.
Yüzlerce kişi hayatını kaybetti, binlercesi tutuklandı. Reformist dalga zaman zaman yükselse de, nihai karar mekanizması hep liderlik makamında kaldı.
Şimdi ne olacak?
İran Anayasası, liderlik makamının boşalması halinde Uzmanlar Meclisi’nin yeni rehberi seçmesini öngörüyor ancak mevcut koşullar olağan değil:
- Bölgesel savaş riski yüksek
- Ekonomi ağır yaptırımlar altında
- Sokaklar potansiyel olarak hareketli
- ABD ve İsrail askeri varlığını artırmış durumda
Bu nedenle yalnızca bir lider değişimi değil, rejimin yapısal dönüşümü ya da daha sert bir kapanma ihtimali tartışılıyor.
Hamaney’in destekçileri için o, Batı’ya boyun eğmeyen bir direniş sembolüydü. Eleştirmenleri için ise ülkesini izole eden, muhalefeti bastıran otoriter bir figürdü.
Ölümüyle birlikte İran’da bir dönem kapanıyor ancak kapanan dönemin ardından gelecek olanın daha istikrarlı mı yoksa daha çatışmalı mı olacağı henüz belirsiz.
Bölge, uzun süredir alışık olduğu gerilim dengesini kaybetmiş olabilir ve belki de asıl soru şu:
İran şimdi kendi içindeki boşlukla mı, yoksa dışarıdan gelen baskıyla mı yüzleşecek?
Editör