Bilim insanları, insan yaşamının en erken evrelerini anlamak için artık sperm ve yumurtaya ihtiyaç duymadan “laboratuvar ortamında embriyo benzeri yapılar” geliştiriyor. Bu yapılar, kök hücrelerin özel koşullarda yönlendirilmesiyle oluşturuluyor ve giderek daha gerçekçi hale geliyor.
Bu gelişmeler, insan gelişimini ve kısırlığın nedenlerini anlamada çığır açabilir ancak aynı zamanda, bilimin etik, hukuki ve toplumsal sınırlarını da yeniden tartışmaya açıyor.
Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü’nden (Caltech) Prof. Magdalena Zernicka-Goetz’ün laboratuvarı, yeniden programlanmış kök hücrelerden insan embriyosunun en erken evrelerini taklit eden yapılar geliştirdi. Bu yapılar, amniyon kesesi, ilkel çizgi ve yolk kesesi gibi erken gelişim aşamalarında bulunan hücre tiplerini içeriyor.
Los Angeles Kaliforniya Üniversitesi’nden (UCLA) Prof. Amander Clark, bu çalışmaların şaşırtıcı hızla ilerlediğini belirtiyor:
“Bilim bu kadar hızlı ilerleyeceğini asla tahmin etmezdik ancak ilerleme kadar önemli olan, etik ve hukuki çerçevenin de aynı hızla güncellenmesi.”
Clark, Uluslararası Kök Hücre Araştırmaları Derneği (ISSCR)’nin embriyo modelleri üzerine oluşturduğu çalışma grubuna da başkanlık ediyor. Dernek, laboratuvar ortamında geliştirilen bu modeller için yeni etik kurallar hazırlıyor.
Henüz hiçbir laboratuvar modeli, tam anlamıyla bir insan embriyosunu taklit etmiyor ancak bazı modeller, kalp ve beyin gelişiminin ilk aşamalarını andıran yapılar gösterebiliyor. Farelerde yapılan benzer deneylerde, bu yapılar bir kalp atışı aşamasına kadar gelişti.
Bu çalışmaların amacı canlı bir insan yaratmak değil; insan gelişiminin bilinmeyen yönlerini anlamak. Yine de, laboratuvar ortamında oluşturulan yapılar ile doğal embriyolar arasındaki çizgi giderek bulanıklaşıyor.
Birleşik Krallık’taki Francis Crick Enstitüsü’nden Dr. Naomi Moris, gelecekte bu çizgiyi ayırt edebilmek için bir tür “embriyo Turing testi” öneriyor:
“Bir modelin, tıpkı gerçek bir embriyo gibi gelişip gelişemeyeceğini nasıl bileceğiz? İşte bunu ölçmenin yollarını bulmamız gerekiyor.”
Etik sınırlar
ISSCR’nin yeni rehberinde iki kırmızı çizgi yer alacak:
- Laboratuvarda geliştirilen insan embriyo modellerinin, insan veya hayvan rahmine yerleştirilmesi yasak olacak.
- “Yapay rahim” teknolojisiyle bu modellerin tamamen laboratuvar ortamında büyütülmesi yani ektogenez kesin biçimde yasaklanacak.
Durham Üniversitesi’nden hukuk profesörü Emma Cave, embriyo modellerinin insan embriyolarıyla aynı yasal statüye sahip olmaması gerektiğini savunuyor:
“Doğal elmaslar ve laboratuvarda üretilen elmaslar aynı bileşenlere sahip olabilir ama toplum onları farklı değerlendirir. Şu an embriyo modelleri için de aynı durum geçerli.”
Dünya çapında farklı yaklaşımlar
Bazı ülkeler bu konuda oldukça katı davranıyor.
- Avustralya, embriyo modellerini gerçek embriyolarla aynı yasal çerçevede değerlendiriyor.
- Hollanda, “olağandışı embriyoları” insan embriyolarıyla eşitleyen bir yasa tasarısı hazırladı.
- Birleşik Krallık ve Japonya, gönüllü etik kodlar yayınladı.
- ABD’de ise bu alanda özel bir yasa yok; her kurum kendi etik kuruluna göre karar veriyor.
Bu nedenle ISSCR’nin yeni küresel rehberi, dünya genelindeki araştırmalar için büyük ölçüde referans kabul ediliyor.
“Büyük kara kutu”: Gebeliğin gizemli evresi
Zernicka-Goetz, 2023’te laboratuvarda 14 günlük insan embriyosuna benzer bir model geliştirmeyi başardı. İsrail’deki Weizmann Enstitüsü’nden Prof. Jacob Hanna ise aynı yıl deri hücrelerinden benzer bir model oluşturdu.
Bu modeller, embriyonun rahme tutunduğu implantasyon evresini taklit ediyor ki birçok düşük tam da bu evrede gerçekleşiyor.
“Bu kritik aşamada hamileliklerin çoğu başarısız oluyor. Bu yüzden bu yapıları geliştirerek o dönemi anlamak istedik,” diyor Zernicka-Goetz.
Clark da aynı noktaya dikkat çekiyor:
“Embriyo rahme yerleştikten sonra neler olduğunu çok az biliyoruz. Bu, bilim için hâlâ büyük bir ‘kara kutu’.”
Kaynak: Weatherbee, B. A. T., Gantner, C. W. ve ark. (2023). Pluripotent stem cell-derived model of the post-implantation human embryo. Nature.
Clark, A. T. ve ark. (2021). Human embryo research, stem cell-derived embryo models and in vitro gametogenesis: Considerations leading to the revised ISSCR guidelines. Stem Cell Reports, 16(9), 2138-2147.