Yeni bir araştırma, köpeklerin insan yüz ifadelerini yalnızca görsel olarak fark etmekle kalmayıp, farklı duyguları beyinlerinde farklı biçimlerde işleyebildiğine dair ilk doğrudan kanıtlardan birini ortaya koydu. Araştırmaya göre köpekler mutluluk ifadesini diğer duygulardan ayırt edebiliyor; korku ifadesini ise öfke ve üzüntüden ayıran farklı beyin aktivitesi örüntüleri gösteriyor.
Yıllardır köpeklerin insanların ruh halini anlamada oldukça başarılı olduğu biliniyor. Sahiplerinin yüzüne bakmaları, ses tonundaki değişikliklere tepki vermeleri, beden dilini takip etmeleri ve bazı durumlarda üzgün insanlara yaklaşarak temas kurmaları, köpeklerin insanlardan gelen sosyal sinyallere son derece duyarlı olduğunu gösteriyordu.
Fakat burada önemli bir soru vardı: Köpekler gerçekten yüz ifadelerindeki duygusal bilgiyi mi okuyor, yoksa yüz ifadesine eşlik eden ses, beden hareketi ve diğer ipuçlarına mı tepki veriyor?
Araştırmacılar köpeklerin beyninin içine baktı
Viyana Üniversitesi araştırmacıları bu soruyu yanıtlamak için köpeklerin beyin aktivitelerini fMRI yöntemiyle inceledi. Araştırmaya, MRI cihazının içinde hareketsiz kalmak üzere eğitilmiş evcil köpekler katıldı.
İlk deneyde sekiz köpeğe, tanımadıkları insanların mutlu ve nötr yüz ifadelerini gösteren fotoğraflar izletildi. Köpekler mutlu yüzlere baktığında beynin özellikle görsel işlemleme, sosyal bilgi ve ödülle ilişkili bölgelerinde belirgin aktivite görüldü.
Özellikle temporal korteks ve kaudat çekirdekteki aktivite araştırmacıların dikkatini çekti. Kaudat çekirdek, ödül ve motivasyon süreçleriyle ilişkilendirilen bir beyin bölgesi. Araştırmacılar, bu bölgedeki aktivitenin köpeklerin insanlardaki mutlu yüz ifadelerine özel bir önem atfettiğine işaret edebileceğini düşünüyor.
Mutlu yüzler diğerlerinden ayrılıyor
Araştırmanın ikinci aşamasında deney genişletildi. 12 köpeğe mutluluk, öfke, korku ve üzüntü ifadeleri taşıyan insan yüzleri gösterildi.
Araştırmacılar daha sonra elde edilen beyin taramalarını makine öğrenmesi yöntemleriyle analiz etti.
Sonuç oldukça ilginçti: Köpeklerin beyinlerindeki aktivite örüntüleri, mutlu yüzleri üç olumsuz ifadeden ayırabiliyordu.
Daha da önemlisi, araştırmacılar tüm beyni birlikte değerlendirdiklerinde köpeklerin korku ifadesini öfke ve üzüntü ifadelerinden ayırt edebildiğini gördü. Öte yandan köpeklerin öfke ile üzüntüyü birbirinden ayırması daha zordu.
Bu ayrıntı önemli çünkü sonuç, köpeklerin dünyayı yalnızca “olumlu duygu” ve “olumsuz duygu” şeklinde ikiye bölmediğini düşündürüyor. Beyinleri, en azından bazı olumsuz duygular arasında da farklılıklar yakalayabiliyor.
Peki köpekler bizim ne hissettiğimizi gerçekten biliyor mu?
Burada araştırmanın sınırlarını doğru koymak gerekiyor.
Bilim insanları, bu sonuçların köpeklerin insan duygularını bizim anladığımız biçimde kavradığını kanıtlamadığını özellikle vurguluyor. Deneylerde köpeklere gerçek bir insanla etkileşim yerine fotoğraflar gösterildi.
Günlük hayatta ise köpekler yalnızca yüzümüze bakmıyor. Ses tonumuzu, bedenimizin duruşunu, hareketlerimizi ve hatta kokumuzu da kullanıyorlar. Dolayısıyla gerçek hayattaki duygusal iletişim, laboratuvarda gösterilen tek bir yüz fotoğrafından çok daha karmaşık.
Örneğin bir insan üzgün olduğunda köpeğinin bunu anlaması yalnızca yüzündeki ifadeden kaynaklanmayabilir. Daha yavaş konuşması, omuzlarının düşmesi, daha az hareket etmesi ve davranışlarının değişmesi de köpek için bilgi taşıyor olabilir.
Bu araştırmanın önemi tam burada ortaya çıkıyor: Bilim insanları ilk kez köpek beyninin, yalnızca bu yüz ifadelerinin kendisinden gelen farklı duygusal sinyalleri işleyebildiğine dair nörolojik kanıt elde etti.
Bunun nedeni binlerce yıllık ortak yaşam olabilir
Araştırmacılar bu yeteneğin köpeklerin insanlarla uzun süreli evrimsel birlikteliğiyle bağlantılı olabileceğini düşünüyor.
İnsanlarla birlikte yaşayan köpekler, hayatta kalmak ve iş birliği yapmak için insanların davranışlarını okumaya giderek daha fazla ihtiyaç duydu. Hangi yüz ifadesinin olumlu, hangisinin tehdit anlamına gelebileceğini ayırt edebilmek sosyal yaşam açısından önemli bir avantaj sağlamış olabilir.
Araştırmanın baş araştırmacısı Laura Cuaya’ya göre köpeklerin insanlarla birlikte geçirdiği evrimsel süreç, onların insan ifadelerini anlamaya yönelik sosyal beceriler geliştirmesine katkıda bulunmuş olabilir.
Bu durum köpeklerin neden insanlarla iletişim konusunda diğer pek çok hayvandan farklı bir konuma geldiğini anlamaya da yardımcı olabilir.
Yine de araştırmanın sınırları var
Çalışmanın örneklemi oldukça küçük. İkinci deneyde yalnızca 12 köpek yer aldı ve araştırmaya katılan hayvanların tamamı insanlarla yaşayan, MRI cihazında hareketsiz kalacak şekilde eğitilmiş evcil köpeklerdi.
Bu nedenle sonuçların sokakta yaşayan, farklı koşullarda büyüyen ya da insanlarla daha az etkileşim kuran köpeklere aynı şekilde uygulanıp uygulanamayacağı henüz bilinmiyor.
Araştırmacılar bundan sonraki çalışmalarda köpeklerin yüz ifadelerini ses tonu, beden dili ve diğer duyusal bilgilerle nasıl birleştirdiğini incelemeyi planlıyor. Ayrıca insan ve köpek beyninin aynı duygusal sinyalleri nasıl işlediğinin karşılaştırılması da hedefleniyor.
Yani köpeğiniz size bakarken ne yapıyor?
Bu çalışma, “Köpeğiniz aklınızı okuyor” demek için yeterli değil.
Fakat köpeğiniz size baktığında yalnızca göz teması kurmadığını gösteren güçlü bir ipucu var. Yüzünüzdeki küçük değişiklikler onun beyninde farklı karşılıklar oluşturuyor olabilir.
Mutlu olduğunuzda yüzünüzün değişmesi, korktuğunuzda ifadenizin farklılaşması ya da öfkelendiğinizde yüz kaslarınızın başka biçimde hareket etmesi, köpeğiniz için anlam taşıyan sosyal bilgiler olabilir.
Kısacası, evdeki köpeğinizin bazen siz daha hiçbir şey söylemeden yanınıza gelip oturması artık biraz daha anlaşılır görünüyor.
Araştırma, köpeklerin insan duygularını bizim gibi “hissettiğini” değil, insan yüzündeki duygusal ifadeleri beyin düzeyinde birbirinden ayırabildiğini gösteriyor. Bu da insan ve köpek arasındaki iletişimin düşündüğümüzden çok daha karmaşık olabileceğine işaret ediyor.
Umay Uçaner Gözüsarı