İtalya’da üniversite sistemi, 2026 tarihli Anvur raporuna göre 2024-2025 akademik yılında 2 milyon 50 bin 112 kayıtlı öğrenciyle tarihindeki en yüksek seviyeye ulaştı. Ülkede 100 üniversite, 413 bin 943 mezun ve 65 bin 617 öğretim üyesi bulunuyor. Toplam öğrenci sayısı 2018-2019 dönemine göre 296 bin kişi (yüzde 16,9) arttı. Ancak bu dönemin en dikkat çekici özelliği, büyümenin büyük bölümünün uzaktan eğitim veren üniversitelerden kaynaklanması oldu. Son altı yılda öğrenci artışının yüzde 63,7’si bu kurumlarda gerçekleşirken, uzaktan eğitim üniversitelerinin toplam öğrenci sayısındaki payı yüzde 6,8’den yüzde 15’e yükseldi.
Milano Devlet Üniversitesi kısa süre önce İşletme ile Siber Güvenlik ve Yapay Zekâ alanlarında tamamen çevrim içi yürütülecek ilk iki lisans programını açtı. Rektör Marina Brambilla, bunun bir kolaycılık değil, değişen ihtiyaçlara verilen bir yanıt olduğunu belirterek, “Bu bir kestirme yol değil. Böylece yeni ihtiyaçlara cevap verebiliyoruz.” dedi.
İtalya’daki akademik sistemin önünde yalnızca uzaktan eğitim üniversitelerinin yükselişi değil, demografik gerileme de önemli bir sorun olarak duruyor. Tahminlere göre 2048 yılında 19-24 yaş grubunda 965 bin genç daha az olacak. Bu nedenle üniversiteler, potansiyel öğrenci havuzunu genişletmek için yurt dışındaki öğrencilere ve çalışan yetişkinlerin eğitimine yöneliyor.
Üniversitelerin göz ardı edemeyeceği bir diğer unsur ise yapay zekanın eğitim ve öğrenme biçimlerini köklü şekilde değiştirmesi. Oxford Eğitim Gözlemevi’nde yapay zekâ çalışmalarının sorumlusu Sara Ratner, Euronews’e yaptığı açıklamada, üniversite eğitiminin hem ekonomik hem de toplumsal açıdan zorlu bir dönemden geçtiğini, aynı zamanda gelecekteki rolünü yeniden tanımlamaya çalıştığını söyledi. Ratner, yükseköğretimde uzun süredir reform ihtiyacı bulunduğunu belirterek, “Yapay zekâ tüm sorunların çözümü olmayabilir ancak uzun süredir ertelenen büyük meselelerle yüzleşmemizi sağlayan itici güç oldu.” değerlendirmesinde bulundu.
Yeni dönemin öne çıkan alanları
2026-2027 akademik yılı için hazırlanan yeni eğitim programlarında 5 bin 600’den fazla bölüm arasında ilk kez açılacak 129 yeni program yer alıyor. Bu programlarda dijital teknolojiler, yapay zekâ ve büyük veri ön plana çıkarken; sürdürülebilirlik, sağlık, İngilizce eğitim verilen programlar ve çift diploma uygulamaları da dikkat çekiyor. Ayrıca devlet üniversitelerinde çevrim içi veya hibrit eğitim veren lisans programlarının sayısı da artıyor.
“Üniversiteden vazgeçmeyin”
İtalya Üniversite Rektörleri Konferansı (CRUI) Başkanı ve Ferrara Üniversitesi Rektörü Laura Ramaciotti, eğitim programlarının dünyanın değişimine paralel olarak hızla yenilendiğini söyledi.
Ramaciotti, uluslararası programların, İngilizce eğitim veren bölümlerin ve disiplinler arası çalışmaların arttığını belirterek, “Yapay zekâ, sürdürülebilirlik, dijital sağlık, siber güvenlik, enerji dönüşümü ve demografik değişimler gibi günümüzün büyük dönüşümlerine odaklanan programlar giderek güçleniyor.” ifadelerini kullandı.
Yeni dersler açmanın tek başına yeterli olmadığını vurgulayan Ramaciotti, asıl hedefin değişimi anlayıp yönetebilecek bireyler yetiştirmek olduğunu söyledi. Üniversitelerin temel bilimlerdeki eğitim kalitesini korurken öğretim yöntemlerini daha açık, uygulamalı ve gerçek yaşamla bağlantılı hale getirmesi gerektiğini belirten Ramaciotti, araştırma kurumları, iş dünyası ve yerel yönetimlerle iş birliğinin de güçlendirilmesi gerektiğini ifade etti.
Gençlere seslenen Ramaciotti, “Korkmayın. Şüpheleriniz olsa da üniversitenin size göre olmadığını ya da çok zor olduğunu düşünseniz bile bundan vazgeçmeyin. Üniversite, farklı hikâyeleri, yetenekleri ve yaşam yollarını kucaklayan açık bir ortamdır. Kapısını çalın, bilgi alın ve kendinizi deneyin. Bugün hayal bile edemediğiniz fırsatlarla karşılaşabilirsiniz.” dedi.
Çevrim içi lisans programları yaygınlaşıyor
Gelecek akademik yıldan itibaren Torino Üniversitesi, Tarım ve Gıda Hukuku, Dijital Kamu Yönetimi Bilimleri ve İşletme Yönetimi olmak üzere üç lisans programını uzaktan eğitim modeliyle sunacak.
Ferrara Üniversitesi ise Dijital İletişim, Endüstri Mühendisliği, Sağlık Psikolojisi, Biyoloji ve Sağlık için Spor Bilimleri gibi ağırlıklı olarak çevrim içi yürütülecek yeni programlarını özellikle çalışanlar, başka bir şehre taşınma imkânı olmayanlar ve eğitimini daha esnek şekilde planlamak isteyen öğrenciler için hazırladı.
Parma Üniversitesi de ağırlıklı olarak uzaktan yürütülecek üç yıllık Endüstri Mühendisliği lisans programını başlatıyor.
Daha genel olarak ise 35 üniversiteyi bir araya getiren Edunext ağı büyümeye devam ediyor. Geçen yıl 2 bin 500 öğrencinin kayıt yaptırdığı ağ kapsamında 45 dijital eğitim programı sunuluyor. Modena-Reggio Emilia Üniversitesi Rektörü Rita Cucchiara, Edunext’in yalnızca çevrim içi derslerden oluşmadığını belirterek, bunun “öğrencileri sınıf ile ekran arasında seçim yapmaya zorlamayan bir eğitim modeli” olduğunu söyledi. Programlar 24-25 Haziran’da yüksek lisans, 30 Haziran’da ise lisans düzeyinde düzenlenecek E-Days etkinliklerinde tanıtılacak.
Uzaktan eğitim alanında öncü konumda bulunan Sapienza Çevrim İçi Üniversitesi 10 lisans programı sunarken, Milano Devlet Üniversitesi de “Statale Open” adı altında İşletme ile Siber Güvenlik ve Yapay Zekâ programlarını başlattı.
Milano Devlet Üniversitesi Rektörü Marina Brambilla, amaçlarının çalışan öğrenciler ve mesleki becerilerini geliştirmek isteyen profesyoneller gibi yeni ihtiyaçlara sahip kesimlere ulaşmak olduğunu belirterek, yaşam boyu öğrenmenin artık bir zorunluluk haline geldiğini söyledi.
Brambilla, çevrim içi eğitimin geçici bir eğilim değil, toplumdaki ve eğitim talebindeki köklü değişime verilen gerekli bir yanıt olduğunu vurgulayarak, kamu üniversitelerinin bu dönüşüme ayak uydurması gerektiğini ifade etti.
Çevrim içi programların en önemli avantajının, büyük ve disiplinler arası bir devlet üniversitesinin bilimsel araştırmayla desteklenen eğitim kalitesini koruması olduğunu belirten Brambilla, “Bizim için çevrim içi eğitim bir kestirme yol değil, yüz yüze eğitimle aynı akademik niteliği farklı yöntemlerle sunmanın bir yoludur. Etkileşim, danışmanlık, aktif öğrenme ve titiz değerlendirme süreçleri bu modelin temelini oluşturuyor.” dedi.
Uzaktan eğitim üniversitelerinin hızlı yükselişi
İtalya’da hükümetin destekleyici düzenlemelerinin de etkisiyle uzaktan eğitim veren üniversitelerin büyümesi dikkat çekiyor. Anvur verilerine göre bu üniversitelerdeki öğrenci sayısı son altı yılda yüzde 159 artarak 2018-2019 dönemindeki 119 binden 2024-2025 akademik yılında 308 bine yükseldi.
İtalya Üniversite Rektörleri Konferansı (CRUI) Başkanı Laura Ramaciotti ise bu gelişmenin rekabet olarak görülmemesi gerektiğini belirterek, geleneksel üniversitelerin iki temel ilkeye dayandığını söyledi.
Ramaciotti, “Asıl önemli olan kâr amacı gütmemeleri ve yüz yüze eğitimi esas almalarıdır. Üniversite eğitiminin temelinde fiziksel olarak bir arada bulunmak vardır. Elbette dijital araçlarla hibrit eğitim modellerini geliştirebilir ve farklı öğrenci gruplarına ulaşabiliriz.” ifadelerini kullandı.
“Mevcut eğilim sürerse bazı üniversiteler kapanabilir”
Tor Vergata Üniversitesi Pedagoji Profesörü Carlo Cappa ile ekonomist Andrea Gavosto ise L’università sotto esame adlı kitaplarında, uzaktan eğitim üniversitelerindeki hızlı büyümenin hem beklenmedik hem de öngörülebilir olduğunu savundu.
İki akademisyen, Covid-19 salgınının ardından şehir dışında eğitim görmenin maliyetinin artmasının, uzaktan eğitim üniversitelerinin hızla büyümesini kolaylaştırdığını belirtti.
Cappa ve Gavosto’ya göre bugün farklı üniversite türleri arasında gerçek anlamda bir rekabet ortamı bulunmuyor. Bu durum da uzaktan eğitim üniversitelerinin akademik mükemmeliyet ve eğitim kalitesini artırma yönündeki baskıyı azaltıyor.
Akademisyenler, mevcut eğilimlerin önümüzdeki on yılda da devam etmesi halinde özellikle Güney İtalya’daki küçük ve orta ölçekli birçok üniversitenin kapanma riskiyle karşı karşıya kalabileceği uyarısında bulunarak, bunun ülkenin yükseköğretim sistemi açısından olumsuz sonuçlar doğurabileceğini ifade etti.
İtalya’da üniversiteler yeni öğrencilerin peşinde
2026 tarihli Anvur raporuna göre İtalya’da üniversite sistemi, 2024-2025 akademik yılında 2 milyon 50 bin 112 kayıtlı öğrenciyle tarihinin en yüksek seviyesine ulaştı. Ülkede 100 üniversite, 413 bin 943 mezun ve 65 bin 617 öğretim üyesi bulunuyor. Öğrenci sayısı 2018-2019 dönemine göre 296 bin kişi (%16,9) arttı. Bu artışın yüzde 63,7’si ise uzaktan eğitim veren üniversitelerde gerçekleşti. Bu kurumların toplam öğrenci sayısındaki payı altı yılda yüzde 6,8’den yüzde 15’e yükseldi.
Kuzey İtalya’daki üniversitelerin yüzde 80’inde öğrenci sayısı artarken, Orta İtalya’da her üç üniversiteden ikisi büyüme kaydetti. Güney İtalya’da ise üniversitelerin yaklaşık yüzde 48’inde öğrenci sayısı geriledi. Özellikle ekonomi ve hukuk alanlarında belirgin bir düşüş yaşandı.
Palermo ve Bari olumsuz tabloyu tersine çevirdi
Palermo Üniversitesi bu eğilimin dışında kaldı. Üniversitede lisans programlarına kayıt yaptıran öğrenci sayısı yüzde 2,5, yüksek lisans programlarında ise yüzde 14 arttı.
Rektör Yardımcısı Enrico Napoli, Kuzey İtalya’ya yönelik öğrenci göçünün yavaşladığını belirterek, üniversitenin itibarının güçlenmesinin ve ailelerin çocuklarını evlerinden uzakta okutmanın maliyetini karşılamakta zorlanmasının bunda etkili olduğunu söyledi.
Napoli, eğitim kalitelerinin diğer üniversitelerden geri olmadığını vurgulayarak, mezunların iş bulma konusunda bölgenin ekonomik koşulları nedeniyle daha fazla zorluk yaşadığını, bu nedenle Sicilya dışındaki şirketlerde staj yapan öğrencilere masraf desteği sağladıklarını ifade etti.
Güney İtalya’da Bari Üniversitesi de öğrenci sayısını koruyarak 2025-2026 döneminde 42 bin 152 kayıtlı öğrenciye ulaştı.
Eğitimden sorumlu yönetici Irene Canfora, yabancı öğrencileri çekmek ve mevcut öğrencilere daha geniş uluslararası fırsatlar sunmak amacıyla uluslararasılaşmaya ağırlık verdiklerini söyledi. Üniversite, Brezilya’daki bir üniversiteyle yürütülen Kimya çift diploma programı, yerel şirketlerle iş birlikleri, psikolojik danışmanlık hizmetleri, modern bilim kampüsü ve cezaevlerinde yükseköğretimi destekleyen yeni projelerle öne çıkıyor.
Bologna Üniversitesi ise teknik ve meslek liselerinden mezun öğrencileri hedefleyen özel bir program başlattı. Üniversitede bir hafta geçiren 120 öğrencinin geçen yıl yüzde 80’i daha sonra aynı üniversiteye kayıt yaptırdı.
Öğrenci İşlerinden Sorumlu Yönetici Federico Condello, amaçlarının yalnızca zaten üniversiteye gitmesi beklenen öğrencilere değil, sosyal ve ekonomik nedenlerle yükseköğretimden uzak kalma riski taşıyan gençlere de fırsat sunmak olduğunu söyledi.
Üniversiteye giriş süreci erkene çekiliyor
İtalya’da üniversiteye girmek isteyen öğrencilerin hazırlıklara artık aylar öncesinden başlaması gerekiyor. Hatta birçok öğrenci lise bitirme sınavına girmeden önce üniversiteye ön kayıt yaptırmış oluyor.
Bu süreçte ilk aşamayı, Cisia konsorsiyumu tarafından düzenlenen TOLC giriş sınavları oluşturuyor. İtalya’daki üniversitelerin büyük bölümü, öğrencilerin kayıt öncesindeki bilgi düzeyini bu sınavlarla ölçüyor.
Kontenjanlı bölümlerde başarılı olamayan adaylar kayıt yaptıramazken, kontenjansız programlarda başarısız olan öğrenciler eğitimlerine başlayabiliyor ancak eksik derslerini daha sonra tamamlamak zorunda kalıyor.
Cisia, 2025 yılında çevrim içi ve yüz yüze olmak üzere 324 bin 26 TOLC sınavı düzenledi. Bir önceki yıla göre yüzde 4,8 düşüş yaşanan sınavlara katılım ücreti ise 35 avro olarak uygulanıyor.
Kayıtlar daha erken başlıyor, barınma sorunu sürüyor
Üniversite kayıtları genellikle haziran-temmuz aylarında açılıyor. Ancak bazı üniversiteler bu tarihi daha da erkene çekiyor. Trieste Üniversitesi, öğrencilerin lise bitirme sınavını beklemeden yerlerini garanti altına almak istemesi üzerine kayıtları bu yıl 20 Nisan’da başlattı.
Öte yandan son yıllarda uygulanan “No Tax Area” sistemi sayesinde öğrenim ücreti muafiyetinden yararlanan öğrenci sayısı hızla arttı. Anvur verilerine göre 2018-2019 ile 2023-2024 dönemleri arasında tamamen harçtan muaf tutulan öğrenci sayısı 399 binden 614 bine yükseldi.
Buna karşın özellikle başka şehirlerden gelen öğrenciler için en büyük sorun barınma olmaya devam ediyor. İtalya genelinde üniversite yurtlarında toplam 56 bin 798 yatak bulunuyor. Bu sayı, ihtiyacı karşılamaktan uzak kalırken, Ulusal Toparlanma ve Dayanıklılık Planı (PNRR) kapsamında hedeflenen 60 bin yeni öğrenci yatağı da istenilen ilerlemeyi sağlayamadı.
Yapay zekâ sınıflara giriyor
Urbino Üniversitesi İletişim ve Dijital Medya Sosyolojisi öğretim üyesi Giovanni Boccia Artieri, yapay zekayı yasaklamanın gerçekçi olmadığını ancak kuralsız kullanımın da doğru olmayacağını söyledi.
Derslerinde öğrencilerin yapay zeka kullanmasına izin verdiğini belirten Artieri, bunun karşılığında hangi yapay zeka modelini kullandıklarını ve elde edilen sonuçlarda hangi değişiklikleri yaptıklarını açıklamalarını istediğini söyledi.
Artieri, yapay zekanın bilgiyi kolay ve zahmetsiz elde ediliyormuş gibi gösterdiğini ancak gerçek öğrenmenin eleştirel düşünce gerektirdiğini vurgulayarak, asıl hedefin öğrencileri yapay zekayı bilinçli ve profesyonel şekilde kullanabilecek seviyeye taşımak olduğunu ifade etti.
Bocconi Üniversitesi’nde ise bazı derslerde öğrenciler, ChatGPT’nin çıktılarının doğruluğunu değerlendiren ve geliştiren uygulamalar gerçekleştiriyor.
Bologna, Ca’ Foscari, Milano, Verona, Floransa ve Torino üniversiteleri de yapay zekâ kullanımına ilişkin etik kurallar ve uygulama rehberleri hazırladı.
İtalya Üniversite Rektörleri Konferansı (CRUI) Başkanı Laura Ramaciotti ise yapay zekanın yasaklanmasının ne mümkün ne de doğru olduğunu belirterek, bu teknolojinin eğitim ve araştırmayı destekleyen araçlardan biri olarak değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.
Ramaciotti, gençlerin yapay zekayı bilinçli kullanacak şekilde yetiştirilmesinin önemine dikkat çekerek, insan zihninin bağlamı değerlendirme, ayrıntıları kavrama ve empati kurma konusundaki üstünlüğünü koruduğunu vurguladı.
Yapay zekâ artık yalnızca mühendislik ve bilgisayar bilimleri bölümlerinde değil; kimya, tıp, sosyal bilimler ve beşerî bilimler alanlarında da eğitim programlarına giriyor. Sapienza Üniversitesi, 2026-2027 akademik yılında etik ile teknolojiyi buluşturmayı amaçlayan “Felsefe ve Yapay Zekâ” yüksek lisans programını da açacak.
Uluslararası ortak diploma programları yaygınlaşıyor
İtalyan üniversitelerinde bir diğer yükselen eğilim ise Avrupa’daki farklı üniversitelerle ortak yürütülen uluslararası diploma programları.
Sapienza Üniversitesi’nin yeni “Sürdürülebilir Ulaşım ve Elektrik Güç Sistemleri” yüksek lisans programı, İspanya, Almanya ve Portekiz’deki üniversitelerle ortak diploma verecek.
Ca’ Foscari Üniversitesi Rektör Yardımcısı Luisa Bienati ise aday öğrencilere yalnızca İngilizce eğitim veren programları değil, aynı zamanda yurt dışı değişim programları, staj imkânları ve çift diploma fırsatları sunan uluslararası bölümleri tercih etmelerini tavsiye etti.
Venedik’teki Ca’ Foscari Üniversitesi de “İtalyan ve Akdeniz Çalışmaları” lisans programı ile “Yeşil Dönüşüm için Çevre Mühendisliği” yüksek lisans programını açarak uluslararasılaşma stratejisini güçlendiriyor.
Tıp eğitiminde filtre dönemi sürüyor
İtalya’da yoğun tartışmalara ve hukuki itirazlara rağmen tıp fakültelerine girişte uygulanan “filtre dönemi” sistemi gelecek akademik yılda da devam edecek.
Bu modelde adaylar önce serbest kayıtla bir dönem eğitim alıyor ve Kimya, Fizik ile Biyoloji derslerini tamamlıyor. Daha sonra bu üç dersten yapılacak sınavlarda gerekli başarı puanını elde eden öğrenciler tıp eğitimine devam edebiliyor.
İtalya Üniversite Bakanlığı, bu derslerin müfredatını belirleyen kılavuzları yayımlarken, sınav tarihleri, kesin yönetmelik ve kontenjanların ise ilerleyen dönemde açıklanması bekleniyor. Yeni müfredatta, ders içeriklerinin gelecekteki tıp ve sağlık eğitimiyle daha uyumlu hale getirilmesine özel önem verildi.
Umay Uçaner Gözüsarı