Jorge Marzo Arauzo, El Pais
Duygular, zamanın akışı ve zihinsel çağrışımlar, gerçekliğe tam olarak uymayan anıları nasıl hatırladığımızı doğrudan şekillendirir. Boşluklar olduğunda beyin, bunları kimliğimize uyan bilgilerle doldurur.
Bir şey yaşadığımızda, beyin duyular aracılığıyla aldığı bilgilere dayanarak olayı kaydeder. Ancak hafızamız, olayı tam olarak yaşandığı gibi saklamaz; aksine, son derece öznel bir yeniden yapılandırma süreci işler. Bir anıyı hatırladığımızda, beyin onu görüntü parçaları, duygular ve olaylara dair kendi yorumlarımızdan yeniden oluşturur; bunların hepsi zamanın akışıyla değişerek olayın yeni bir versiyonunu yaratır.
“İnsan hafızası, gördüklerimizin veya olanların tam bir kaydı değildir. Bir sabit disk gibi çalışmaz. Zihnin, çağrışımlardan oluşturduğu bir yeniden yaratımdır; bir şeyi her hatırladığınızda, nöronlar o sahneyi yeniden ziyaret eder,” diye açıklıyor Balance Psicología’nin direktörü Jesús Molero. Ona göre hafıza sabit değildir; her hatırlandığında yeniden oluşturulur.
Anıların öznelliğindeki en önemli faktörlerden biri, o sahnelere yüklediğimiz duyguların, hislerin ve anlamların önemidir: “Aynı olay, o anda farklı insanların nasıl hissettiğine ve o görüntüleri hatırlamanın onlara getirdiği hislere bağlı olarak çok farklı şekilde hatırlanabilir,” diyor klinik psikolog ve Alumbra Psicología Burgos’un direktörü Beatriz Martínez.
Psikolog, anıların yeniden yazılmasının bir başka nedeninin de beynin boşluklardan hoşlanmaması ve bunları hayal gücüyle doldurması olduğunu ekliyor. “Bir şeyi ilk kez hatırladığımızda, bunu çok daha canlı bir şekilde yaparız; örneğin, bir restoranda bir arkadaşla yediğimiz akşam yemeği — yemekler, tatlar ya da sohbetler. Zaman geçtikçe bazı bilgiler kaybolur.”
Hipokampus, görüntüleri, kokuları ve ayrıntıları, yani daha objektif bilgileri kaydetmekten sorumlu beyin bölgesidir. Ancak zamanla bu bilgiler kaybolur çünkü hipokampus bunları sonsuza kadar saklayamaz, oysa duygusal çekirdek kalır.
Martínez, “Hafıza sadece nesnel bir veri değildir; kişisel değerlerimiz, kimliğimiz, duygularımız ve zevklerimiz tarafından yeniden yapılandırılır ve etkilenir,” diye açıklıyor ve Rosalía’nın Memória şarkısını örnek göstererek, yeniden yapılandırıcı hafıza ve “zaman içinde olduğumuz farklı versiyonlarımıza” göre yeniden hayal ettiğimiz anıları tartışıyor.
Molero, sahte anılarda duyguların önemine de dikkat çekiyor: “Hafıza uyarlanabilir bir yapıya sahiptir. Beyin, o anda ihtiyaç duyabileceğiniz şeylere göre anıları uyarlanabilir bir düzeyde yeniden yapılandırır. Sizi kontrol, koruma ve tanıdık olanın olduğu o alana götürmeye çalışırken, aynı zamanda belirsizliği ve reddedilmeyi önlemeye çalışır.” Psikolog ayrıca, hafızanın yeniden pekiştirme yoluyla işlediğini, dolayısıyla bir şeyi her hatırladığımızda bunun mevcut duruma göre hafifçe değiştiğini açıklıyor.
“En güçlü anılardan biri, duyguyla ilişkili olandır. Hafıza, çağrışım yoluyla çalışır. Nöronlar, anları görüntüler, duygular ve duyumlarla ilişkilendirir. Duygular, evrimsel nedenlerden ötürü, bizi hatırlamaya yönlendiren en büyük kapasiteye sahiptir,” diye devam eden Molero, daha duygusal insanların genel olarak olayları daha iyi hatırlama eğiliminde olduklarını belirtiyor: “Bir kişinin duygusallığının, duyguların önemine bağlı olarak etkileşime giren bir faktör olabileceğini söylemek abartılı olmaz,” diyor.
Frontiers in Psychology dergisinde yayınlanan bir araştırmaya göre, duygular bir kişinin bir olayın hangi kısımlarını hatırlayacağını ve hangilerini unutacağını etkileyebilir. Nature dergisinin Scientific Reports bölümünde yayınlanan bir rapor, yanlış anıların oluşumunun farklı hafıza sistemleriyle ilişkili olduğunu gösteriyor: daha güçlü semantik hafıza yeteneklerine sahip kişiler (önceki bilgileri kullanma ve öğrenilenlerin genel fikrini hatırlama ile ilgili), daha fazla yanlış anı oluşturma eğilimindeyken, daha güçlü epizodik hafıza (yaşadıklarını veya öğrendiklerini daha kesin bir şekilde hatırlama ile ilgili) bu hataları azaltıyor.
Beyin, hafızadaki boşluklarla karşılaştığında sıkıntı çeker ve bunları doldurmanın yollarını arar: “Yanlış anılar vardır. Hayal gücü, eksik bilgileri tamamlamamıza yardımcı olan bir araçtır ve dış faktörler gibi farklı şekillerde oluşur,” diyor psikolog. “Bazen, aslında hatırlayamadığımız, örneğin ebeveynlerimizle geçirdiğimiz bir çocukluk tatili gibi, olmuş bir şeyi tekrar tekrar hayal ederiz; ancak o yerin görüntülerini görür ve çocukken orada olduğumuzu o kadar çok kez hayal ederiz ki, sonunda yanlış bir anı oluşur. Tutarlılık arayışında zihin, gerçek olanı hayal edilen kısımla karıştırır,” diye savunuyor.
Yanlış anılarda da dış etkenler rol oynar: “Birine bir şey defalarca inandırılmışsa, bu konu hakkında çok konuşulmuşsa ya da sık sık düşünülmüşse, zamanla olayları karıştırması ve gerçek ile kurgu arasında karışıklık yaşanması kolaylaşır. Ancak bu durum gerçekler arasında da ortaya çıkabilir — yani çoğu zaman iki deneyimi alıp birbirine karıştırırız,” diyor Molero.
Aslında başka bir şekilde gerçekleşmiş bir olayın başka bir şekilde gerçekleştiğine inanmak, kişinin kimlik duygusuna ve kişisel güvenliğine zarar verebilir: “Anılar bizi etkiler, ancak bizi belirlemez. Kimliğimiz, başkalarının hakkımızda yaptıkları yorumlara dayanarak yarattığımız bir anlatıdır. Sorun, bir tür anıya sahip olmak ya da olmamak değil, onlarla nasıl ilişki kurduğumuzdur,” diyor Martínez. “Füzyon, insanların hissettikleri anılarla veya duygularla nasıl özdeşleşebildiklerini gösterir. Anıları değiştiremeyiz, ancak onlarla nasıl ilişki kurduğumuzu değiştirebiliriz; bu da kendimizle ilgili fikirlerin oluşmasına yol açar.”
“Yanlış anıların temel işlevlerinden biri, insanların kimliğini korumaktır ve bu yüzden anılar, yaşanılan bağlama göre değiştirilir,” diye ekliyor Molero. Psikolog ayrıca, insanların uyumlu ve istikrarlı bir kimlik istediği uyumu ilkesini de tanımlıyor: “Anıları değiştirmenin işlevinin büyük bir kısmı uyum sağlamaya yöneliktir ve bu, kimlik, uyum ve rahat hissetme ile ilgilidir,” diyor.
Umay Uçaner Gözüsarı