Yaklaşık 2 bin yıl önce MS 79 Vezüv Yanardağı Patlaması sırasında kömürleşerek kapanan antik papirüs tomarlarından biri, yapay zekâ ve gelişmiş görüntüleme teknolojileri sayesinde ilk kez baştan sona okunabildi. Bilim insanları, bunun antik dünyanın kayıp eserlerine ulaşma yolunda tarihi bir dönüm noktası olduğunu söylüyor.
Tomar, antik Roma kenti Herculaneum’da bulunan ve bugüne ulaşan tek büyük klasik kütüphanenin parçasıydı. Yüzyıllar boyunca açılmaya çalışılan bu papirüsler, fiziksel olarak çözülmeye çalışıldığında parçalanıp kül hâline geldiği için okunamıyordu. Araştırmacılar bu kez tomarı hiç açmadan yüksek çözünürlüklü X ışını taramaları yaptı ve yapay zekâ algoritmalarıyla sayfaları dijital ortamda “sanal olarak açtı.”
Okunan eser, araştırmacılar tarafından PHerc. 1667 olarak adlandırılıyor. Yapay zekâ sayesinde yaklaşık 1,5 metrelik metin ve 20 sütunluk yazı ortaya çıkarıldı. İçeriğin, etik, sanat ve insan davranışlarını ele alan bir Stoacılık metni olduğu değerlendiriliyor. Araştırmacılar ayrıca metnin, Stoacı filozof Khrysippos ile bağlantılı olabileceğini düşünüyor.
Aynı proje kapsamında ikinci bir papirüste de 70’ten fazla sütun okunarak Philodemus’un daha önce bilinmeyen eserlerine ulaşıldı. Özellikle On Gods (Tanrılar Üzerine) adlı serinin sekizinci kitabının keşfi, antik felsefe tarihi açısından önemli bir gelişme olarak değerlendiriliyor.
Çalışma, 2023 yılında başlatılan Vesuvius Challenge kapsamında yürütülüyor. Makine öğrenmesi, bilgisayarlı görüntüleme ve klasik filoloji uzmanlarını bir araya getiren girişim bugüne kadar 1,8 milyon doların üzerinde ödül dağıttı. Projenin hedefi, hâlâ açılmamış durumda bulunan 600’den fazla papirüs tomarının tamamını dijital olarak okuyabilmek.
Araştırmacılar, bu başarının yalnızca yeni metinler ortaya çıkarmadığını, aynı zamanda iki bin yıldır sessiz kalan düşünürlerin seslerini yeniden günümüze taşıdığını vurguluyor. Yapay zekânın artık yalnızca modern verileri analiz etmekle kalmayıp, insanlık tarihinin kayıp bilgi hazinelerini de gün yüzüne çıkarabilecek bir araç hâline geldiği belirtiliyor.
Editör