40 yılı aşkın bir süredir yapılan İtalya’daki Il Cinema Ritrovato – yani “yeniden keşfedilen sinema” – her geçen gün daha fazla ilgi gören bir sinema etkinliği hâline geliyor.
İtalya’nın kuzeyindeki Bologna kentinde bazıları bir asırdan daha eskiye dayanan, restore edilmiş, yeniden keşfedilmiş ve gözden kaçmış filmlere adanmış dokuz günlük bir festivalin başlamasıyla birlikte şehir bir açık hava sinema müzesine dönüştü.
40. yılını kutlayan “Il Cinema Ritrovato” (Yeniden Keşfedilen Sinema), niş bir etkinlik olarak başladığı yolculuğunda, yeni nesil sinemaseverleri büyüleyen etkili bir uluslararası buluşmaya dönüştü. Geçen yılki festival, klasik film gösterimleri için Bologna’nın Rönesans döneminden kalan ünlü meydanı Piazza Maggiore’ye ve şehrin tarihi merkezindeki diğer mekanlara 140 bin kişinin akın etmesine neden oldu.
Festivalin kurucularından ve şu anda da dört yönetmeninden biri olan Gian Luca Farinelli, bu deneyimi “geçmişin kalıntıları arasında dolaşmak” olarak nitelendirdi.
Bu yıl da benzer sayıda ziyaretçi bekleniyor. Ancak durum her zaman böyle değildi. Farinelli, 19 yaşındayken sinema kulübünden iki arkadaşı Michele Canosa ve Nicola Mazzanti ile birlikte festival fikrini ortaya attı. Bu fikir, 1963’te kurulan ve günümüzde film ve belgesellerin restorasyonu konusunda dünyanın en etkili laboratuvarlarından biri olarak kabul edilen Bologna Cineteca’yı tanımalarının ardından ortaya çıktı.
Cineteca’nın arşivlerini inceleyen üç arkadaş, “Bilmediğimiz pek çok şeyi keşfetmeye başladık. Bu hazineleri gösterebileceğimiz bir izleyici kitlesi bulmak istiyorduk” dedi.
Bu izleyici kitlesini 1986 yılının Noel’inden kısa bir süre önce, ilk edisyonun Cineteca’nın Lumière sinemasında düzenlenen başka bir film festivaliyle güçlerini birleştirmesiyle buldular. Alman film tarihçisi ve film restorasyonunun öncülerinden Enno Patalas, yönetmen Fritz Lang’ın 1931 yapımı sinema klasikleri M ve Metropolis’i etkinliğe getirdi.
2000 yılından beri Cineteca’nın direktörlüğünü yürüten Farinelli. “Başından beri bunun olağanüstü bir alan olduğu belliydi,” dedi. “Ayrıca İtalya’da bir boşluk olduğunu çok çabuk anladık – kimse gerçekten restore edilmiş filmler konusunda uzmanlaşmamıştı; işte bu yüzden [Cineteca] laboratuvarını kurduk.”
Her yıl istikrarlı bir şekilde büyümekle birlikte, Il Cinema Ritrovato, 1995 yılında festivalin yaz aylarına kaydırılmasına kadar büyük ölçüde klasik film meraklılarının tekelinde kaldı. “Bu, çalışmalarımızın çok daha fazla tanınmasını sağladı,” dedi Farinelli.
Martin Scorsese, Francis Ford Coppola ve Wes Anderson’ın yanı sıra İtalyan yönetmen Alice Rohrwacher’in de aralarında bulunduğu çok sayıda uluslararası film yönetmeninin düzenli katılımı da festivalin profilini güçlendirmeye yardımcı oldu.
Son yıllarda katılımda büyük bir artış yaşandı. Farinelli, “Bir başka olağanüstü yönü de genç izleyici kitlesinin patlama yaşamasını görmüş olmamız. Gençler için geçmişin sineması büyük bir sürpriz. Evet, [streaming] platformlarını ve tüm dizileri biliyorlar, ancak Bologna’da sinemanın uzun bir tarihi olduğunu keşfediyorlar. Ayrıca bir meydanda diğer insanlarla birlikte film izlemenin keyfini de keşfediyorlar.”
Dünya sinemasından 500’den fazla film, sessiz filmlerden 1980’lerin Hollywood klasikleri ve uzun süredir unutulmuş, restore edilmiş filmlere kadar uzanan bir yelpazede, festivalin 40. yıl dönümü edisyonunda yer alacak.
Farinelli, “Bu yıl, daha önce hiç kimsenin bahsetmediği çeşitli filmleri sunacağız; bu da sanki bir filmi ilk kez izlemek gibi olacak,” dedi.
Bunların arasında, Ukraynalı yönetmen Yuri Ilyenko’nun 1965 yapımı siyah-beyaz sürrealist filmi A Spring for the Thirsty de yer alıyor. Film, “ideolojik sapkınlıklar” içerdiği iddiasıyla Sovyet yetkililer tarafından sansürlenmiş, ancak nihayet 1987’de gösterime girmişti. Film, Fixafilm’in Kiev’deki Dovženko Stüdyosu ile işbirliği içinde titizlikle restore edilmesinin ardından ilk kez önemli bir gösterime çıkacak.
Farinelli, “Hayatım boyunca çok sayıda film izledim, ancak bunu izlemek şok ediciydi – daha önce hiç böyle bir film görmemiştim,” dedi.
Retrospektifler, İtalyan yönetmen Luchino Visconti’ye – Il Gattopardo (The Leopard) filminin restore edilmiş versiyonu da dahil olmak üzere – ve sinema efsaneleri Barbara Stanwyck ile Josephine Baker’a adanacak.
Farinelli’ye göre, “Birisi bir festival düzenlediğinde, tek umabileceğiniz şey festivalin büyümesidir. Ancak Il Cinema Ritrovato’yu gerçekten benzersiz kılan şey, ilkelerinden ödün vermeden büyümesi; yani derinlemesine bir yaklaşım sergileyerek filmleri gösterirken, aynı zamanda sinema tarihinin karmaşıklığını, zenginliğini ve çelişkilerini de ortaya koymasıdır.”
Umay Uçaner Gözüsarı