Çağdaş yazarlar tarafından yeniden yorumlanan geleneksel öykülerden oluşan yeni bir derleme, kadınları öykülerinin ‘kaldıraçları değil, dayanak noktaları’ hâline getiriyor.
Keşke Jeffrey Epstein, Clíodhna ile tanışsaydı. Anne Griffin’in İrlanda efsanesini yeniden anlattığı bu eserde, genç kadın kendisini istismar eden güçlü bir yırtıcıya âşık olur, ancak sonunda intikamını alır. Cinsel suçlu finansör, Clíodhna’nın öfkesinin dalgaları altında yok olurdu.
Geleneksel öyküde Clíodhna, bir insana âşık olan, deniz tanrısı tarafından çağrılan bir dalga tarafından boğulan ve kendisi de bir dalgaya dönüşen bir tanrıçadır. Ancak Griffin, odak noktasını değiştirerek kahramanını güçlendirir. Bu öykü, adanın dört bir yanından veya İrlanda kökenli çağdaş kadın yazarlar tarafından yeniden yorumlanan mitler, efsaneler ve peri masallarından oluşan Banshee adlı derlemedeki 10 öyküden biri.
Kitabın editörü Ailbhe Malone, İrlanda’nın kadim savaşçıları ve tanrıçaları hakkındaki hikâyelerle büyümüş, ancak onların erkeklerin ve kaderin insafına kalmalarına isyan etmişti. Giriş bölümünde şöyle yazıyor: “Bu yazarlara verdiğim talimat basitti: Bu efsaneleri, kadınların hikâyelerin kaldıraçları değil, dayanak noktaları olacağı şekilde yeniden yazın.”
Adını efsanevi çığlık atan ruh ve ölüm habercisinden alan Banshee , Jess Kidd , Naoise Dolan, Megan Nolan ve Nikita Gill gibi yazarların yeteneklerinden yararlanıyor. Yeniden ele alınan öyküler, haber döngüsündeki bitmek bilmeyen kadın düşmanlığına karşı moral verici bir karşıtlık oluşturuyor: Buradaki kadınlar kendi iradelerine sahipler ve zaman zaman korksalar da cesur, hatta vahşi bir yapıya sahipler.
Kuzey İrlandalı yazar Wendy Erskine tarafından hayata geçirilen Macha, ikiz doğurmak üzere olmasına rağmen “hala bir kaçış arabasını herhangi bir piçten daha hızlı sürebiliyor”. Erskine, bu yeni öykülerin bazılarına kıyasla orijinal öykünün hatlarına daha yakın kalsa da oldukça alaycı bir üsluba sahip. Mitolojide Macha, yeraltı dünyasını terk eder ve bir insan sevgili edinir, ancak sevgilisi onun kralın atlarından daha hızlı koşabileceğini ortaya çıkardıktan sonra erkeklere lanet okur. Erskine’nin yeniden yorumladığı Macha ise küçümseme saçıyor: Buradaki erkekler zaten acınası durumda.
İrlandalı-Mısırlı yazar Salma El-Wardany, “Kirli Çamaşırlar” adlı eserinde, JM Synge, William Butler Yeats ve George William Russell’a ilham kaynağı olmuş, güzel bir kadının özgürlüğü için ödediği bedeli anlatan, hüsranla sonuçlanan bir aşk hikayesi olan “Kederli Deirdre” efsanesini ele alıyor ve olayları İrlanda’daki bir anne-bebek evinde kurguluyor. Gerçek aşkını kaybetmesine rağmen, Deirdre işkenceci rahibinden intikamını alıyor ve kızına dönerek şöyle yemin ediyor: “Hâlâ yaşamaya değer bir hayat var.”
En tatmin edici öykülerden biri, suç romanı yazarı Jane Casey’nin “Değiştirilmiş Çocuk” adlı eseridir; bu öykü, okuyucuyu şaşırtmadan önce, bir perinin bir bebeği kaçırıp değiştirmesi şeklindeki geleneksel senaryoyu tersine çevirir. Spoiler vermeden söyleyeyim, canavarca erkekler tarafından eziyet gören kadınlar için bir zaferdir.
Belfast doğumlu, Britanya-Hint kökenli şair Gill, daha önce kendi eseri Fierce Fairytales: Poems and Stories to Stir Your Soul (2018) adlı kitabında masalları yeniden anlatmıştı. Burada, talihsiz aşıkların öyküsünü – bir ölümlünün şiirle bir tanrıyı etkilemeye çalışıp savaşta ölmesini – anlatan “A Most Deceiving Woman” adlı şiirinde, Credhe’yi ölümlülüğün lanetini bir nimet olarak gören “kendi kendini yaratan bir tanrıça” olarak yeniden tasvir ediyor.
Daha az başarılı olan öyküler de var; örneğin, Lir’in Çocukları ve Diarmuid ve Gráinne’nin Peşinde öykülerinin yeniden yorumlamalarındaki sonlar daha az güven verici geliyor; ancak koleksiyonun çağdaş dünyadan tanrılar ve ruhlar dünyasına kadar uzanan çeşitli ortamları bir araya geldiğinde iyi bir bütünlük oluşturuyor.
İrlanda’da kadın hakları büyük ilerleme kaydetti: ülke cinsiyet eşitliğindeki ilerlemesini övüyor ve koruyucu azizesi Aziz Brigid’in yortu günü artık resmî tatil. Ancak kürtaj sadece yedi yıldır yasal ve İrlanda anayasası hala kadınların yerini evle sınırlıyor (hükümetin bu özel efsaneyi yeniden yaratma girişimi 2024’teki referandumda başarısız oldu).
Banshee’deki hikayeler geleneksel, zamansız ve şimdi daha da güncel.
Umay Uçaner Gözüsarı